Door Annechien ten Brink
Je hoort het steeds vaker: ‘We moeten voor een aanbesteding aantonen dat we duurzaam zijn’ of ‘we willen aan de buitenwereld laten zien dat we iets met MVO doen,’ of ‘we willen dat duurzaamheid onderdeel wordt van onze DNA’. Maar de hamvraag blijft: hoe doe je dat? Als je de markt opgaat om te shoppen naar een duurzaamheidsysteem word je overspoeld door instrumenten, labels en methodieken. Je betreedt een ondoordringbare jungle aan mogelijkheden die allemaal claimen de beste te zijn.

Zowel koplopers als beginners op het gebied van duurzaamheid worstelen hiermee. Een instrument of methodiek om duurzaamheid te borgen in de organisatie zorgt niet automatisch voor meer zichtbaarheid of het binnenhalen van een aanbesteding. Andersom geldt ook dat een instrument dat MVO zichtbaar maakt nog niet hoeft te leiden tot het degelijk verankeren van duurzaamheid in de organisatie.

Na twee maanden hard nadenken is nog volslagen onduidelijk hoe de toekomst van duurzaam inkopen eruit zal zien. Dat blijkt uit het eerste voortgangsbericht van de werkgroep die zich heeft voorgenomen nog voor de zomer daarover een advies op te leveren. Daarom zal ik in deze weblog alvast wat suggesties doen; misschien heeft de werkgroep er wat aan. 

In het voortgangsbericht staat: ‘Het advies wordt een advies op hoofdlijnen, dat lef, ambitie en vertrouwen uitstraalt. Het advies zal een omvang kennen van maximaal 15 pagina's. De strekking van het advies is om de weeffouten uit het huidige beleid te halen en de goede elementen te behouden. De nadruk komt te liggen op innovatie, verduurzaming (de procesaanpak) en total cost of ownership. Zowel milieu als sociale duurzaamheid komen in het advies aan bod.’

De laatste tijd krijg ik steeds meer de kriebels van al die ‘jonge honden’ die duurzaamheid in hun bedrijf willen ‘promoten’, streven naar ‘draagvlak’ voor energiebesparing en die hun bazen ervan willen overtuigen hoe ‘leuk’ duurzaam ondernemen wel niet is.

Het laatste nummer van duurzaamheidsvakblad P-Plus portretteert er een paar: ‘Ze zijn jong en daadkrachtig. Duurzaamheid? Daar krijgen ze energie van. Met confronterende acties en opvallende communicatie motiveren zij hun collega’s om mee te gaan. Met hun jeugdig enthousiasme zijn ze een katalysator voor verandering in hun bedrijf.’

Het lijkt erop dat critici van duurzaam inkopen zó hun best doen om alle nadelen ervan te benadrukken dat ze uiteindelijk het kind met het badwater weggooien. Het begon allemaal met een tamelijk neutraal onderzoekje van KMPG naar de knelpunten van het beleid, maar inmiddels bepleiten de Tweede Kamer-fracties van PVV en VVD al in stoere taal voor het afschaffen van duurzaam inkopen. Wat ging er mis?

Oppervlakkig gezien leken de conclusies van het KPMG-onderzoek vernietigend: duurzaam Inkopen levert onvoldoende innovatie op, leidt tot prijsstijgingen en benadeelt kleine bedrijven. Maar wie het rapport goed leest, ziet dat de werkelijkheid wat genuanceerder is.

In winkels waar ze breekbare prullaria verkopen zie je weleens bordjes hangen: ‘breken is betalen’. Niet zo dom van die middenstanders, want je wordt er toch wat voorzichtiger van. Je zult het maar meemaken: je draait je nietsvermoedend om, hoort gerinkel en het volgende moment zit je opgescheept met een in gruzelementen gevallen, veel te dure karamieken tuinkabouter. Maar wat doe je als het stampvol is in zo´n winkel en in het gedrang sneuvelt er een decoratief glazen hertje? Wie draait er dan op voor de schade? Iedereen? Niemand? De winkelier zelf? Dat wordt ruzie.

Precies op dit probleem promoveert op 17 december Miriam Haritz aan de Universiteit van Maastricht. Alleen is haar onderzoeksgebied niet een overvol boetiekje maar de aarde zelf, in plaats van naar kapotte tuinkabouters kijkt ze naarklimaatverandering, en haar ´breken is betalen´-bordje bestaat uit hetVoorzorgsprincipe zoals dat in 1992 vastgelegd is in het Verdrag van Rio. De hamvraag: wie draait er op voor schade door klimaatverandering?

Het ‘voorzorgsprincipe’ houdt in dat gebrek aan kennis nooit een excuus kan zijn om bij schadelijke effecten achteraf je aansprakelijkheid te ontlopen.  Dat geldt net zo goed voor tabak en olie als voor financiële dienstverlening.

Het voorzorgsprincipe is vastgelegd in het verdrag van Rio (1992): ‘als er kans is op serieuze of onomkeerbare schade, dan mag het gebrek aan volledige wetenschappelijke zekerheid niet gebruikt worden als reden om maatregelen uit te stellen.’ Het principe is vooral bekend in de wereld van  gezondheidszorg en milieu, waar ingrepen in complexe systemen resulteren in onvoorspelbare effecten.

 
Bij mijn weten heb ik nooit eerder meegedaan aan een ‘crowdsourcing-project’, maar vandaag is het zover. Vanmiddag vindt in Den Haag de aftrap plaats van Our Common Future 2.0 en ik ben erbij! Doel van het project is met `tussen de twee- en driehonderd mensen in korte tijd een inspirerende visie te ontwikkelen op de maatschappij van morgen’. OCF2 moet een vervolg zijn op het legendarische VN-rapport Our Common Future van Brundtland, dat de term duurzame ontwikkeling voor eens en altijd op de kaart zette.

Het beleid voor duurzaam inkopen viert deze week zijn eerste lustrum, al lijkt het wel een eeuwigheid geleden dat de overheid officieel daartoe besloot. Er zijn drie kabinetten Balkenende gevallen sinds de motie Koopmans/De Krom woensdag precies vijf jaar geleden werd aangenomen. Wellicht moet straks premier Rutte verantwoording afleggen over de vraag of de rijksoverheid 100 procent duurzaam inkoopt, zoals de motie Koopmans/De Krom vroeg. Wat gaat Rutte zeggen?

Het ministerie van VROM gaat het nog precies meten, maar wie terugblikt op vijf jaar duurzaam inkopen kan niet anders dan constateren dat het beleid met horten en stoten vorm heeft gekregen.

Als consultant bij BECO is het altijd leuk als de adviezen die je geeft op een of andere manier opgevolgd worden. Maar in dit geval ben ik wel erg trots op het eindresultaat van mijn opdracht: Mexico-Stad presenteerde onlangs een duurzaamheidsagenda waar ik zelf aan mee heb mogen werken.